Kragujevac u svemu prvi...

Kragujevac se nalazi u srcu Srbije, u
kotlini između krajnjih ogranaka
Rudnika, Crnog vrha i Gledićkih planina.
Ovaj grad je nekadašnja prestonica
Srbije, grad automobila, geografsko,
političko, društveno, privredno, zdravst-
veno, kulturno-obrazovno, turističko i
sportsko središte Centralne Srbije.
Kragujevac se nalazi oko 140 kilom-
etara južno od Beograda, 29 kilometara
od evropskog Koridora 10, sa kojim je
povezan modernim autoputem i
železnicom. Glavne saobraćajnice slivaju
se u grad iz pet pravaca, i, istovremeno
čine pouzdanu i brzu putnu vezu sa
severnom, istočnom, južnom i zapadnom
Srbijom.
Na površini od 835 kvadratnih kilom-
etara, sa oko 200.000 stanovnika, Kragujevac je, po veličini, četvrti grad u
Srbiji, ali po istorijskom i kulturnom
nasleđu - u svemu prvi…

Kragujevac je ime dobio po ptici Kraguj,
koja je u srednjem veku korišćena za lov,
a danas zauzima počasno mesto na gradskom grbu.
Grad je prvi put spomenut u turskom popisu (Tafudefter) iz 1476. godine kao "Kragujofča", trg sa 32 kuće. Od takvog naselja, Kragujevac je izrastao u značajan grad, po mnogo čemu prvi u Srbiji, određujući tako razvoj i budućnost
cele države:
* Kragujevac je od 1818. do 1841. godine, odlukom tadašnjeg srpskog vladara
Kneza Miloša Obrenovića, bio prvi prestoni grad moderne srpske države;
* u Kragujevcu je 1835. godine usvojen prvi srpski Ustav, poznat kao “Sretenjski”;
* Kragujevac je bio i sedište prvog srpskog suda, 1820. godine, tada poznatog pod nazivom “Serbska kancelarija”;
* u Kragujevcu je, 1822., počela sa radom prva srpska apoteka, potom muzej, pa biblioteka.;
* u Kragujevcu je 1833. godine osnovana prva gimnazija u Srbiji, a 1838. “Licej”, preteča prvog srpskog Univerziteta;
* u Kragujevcu je začeta pozorišna umetnost u Srbiji, 1835. godine, kada je osnovano prvo srpsko pozorište pod nazivom “Knjažesko - serbski teatar”;
* u Kragujevcu je nastala i srpska industrija, 1853. godine, kada je izliven prvi top u kragujevačkoj Topolivnici;
* u Kragujevcu je zasijala i prva sijalica u Srbiji, 1884. godine, nakon izgradnje prve srpske električne centrale;
* u Kragujevcu su pokrenute prve srpske novine - “Novine srbske”;

U 20.veku, Kragujevac doživljava industrijsku ekspanziju, što utiče i na značajnu migraciju stanovništva iz drugih krajeva Srbije. Širom sveta grad postaje poznat po proizvodnji automobila u Fabrici “Zastava”, koja je partner kompanija “FIAT” i “Dženeral motors”. Pored toga, nastavlja se tradicija, začeta još u 19. veku, u proizvodnji svetski priznatog vojnog, lovačkog i sportskog naoružanja, i to u saradnji sa Kompanijom “Remington” iz Sjedinjenih Američkih Država.
Paralelno sa industrijalizacijom, u drugoj polovini 20. veka, na korenima postavljenim više od 100 godina ranije, u Kragujevcu se razvijaju zdravstvo i obrazovanje. Kragujevac i na tom planu postaje centar Srbije, pre svega zahvaljujući moderno opremljenom Kliničkom centru, čije usluge koristi oko dva miliona građana Centralne Srbije, kao i međunarodnom ugledu Univerziteta sa 11 fakulteta. Visoko obrazovanje na Kragujevačkom univerzitetu stiče oko 12.000 studenata iz cele Srbije i inostranstva, koji imaju dobre uslove za život u moderno opremljenim studentskim domovima.
Početkom ovog veka, Kragujevac se razvija i kao sajamski grad, sa brojnim manifestacijama tokom godine na Gradskom sajmištu, koje opslužuje čitav prostor južno od Save i Dunava.

Kao grad bogate istorije, Kragujevac očuvanom kulturno-istorijskom baštinom na svakom koraku podseća na svoju prošlost utkanu u temelje budućnosti Srbije. Najznačajnije znamenitosti, koje se od ostalih posebno izdvajaju zbog davnih vremena i događaja koje odslikavaju, skoncentrisane su užem gradskom jezgru, uz reku Lepenicu, i sa njene desne i sa leve strane, gde je Kragujevac i nastajao.

Na desnoj obali reke Lepenice, 1818. godine, podignuta je Stara (Pridvorna) crkva, kao zadužbina kneza Miloša. Posvećena je Silasku Svetog Duha. Stara crkva je bila prva mitropolitska, katedralna i dvorska crkva u oslobođenoj Srbiji. U njoj su proklamovane sve važne odluke za srpski narod, pa, između ostalog, na ovom mestu pročitane su i odredbe Berlinskog kongresa 1878. godine, na kome je Srbija stekla nezavisnost od Turske i teritorijalno proširenje.
U porti crkve, u doba Kneza Miloša, održavane su Narodne skupštine, od kojih je najznačajnija ona iz 1835. godine, na kojoj je donet prvi srpski Ustav, poznat kao “Sretenjski”. Sva skupštinska zasedanja u Srbiji do 1859. godine održavana su u porti crkve, a tada je podignuta zgrada skupštine, koja i danas postoji.
Uz ove objekte, u današnjem užem jezgru grada, poznatom pod nazivom “Milošev venac”, nalazi se i Muzej "Stara livnica", smešten u autentičnoj zgradi livnice iz osamdesetih godina 19. veka, jednom od retkih sačuvanih primera industrijske arhitekture toga vremena. Postavka ovog muzeja prikazuje početke i razvoj industrijske proizvodnje u Srbiji.
Još jedan spomenik davnim vremenima je Amidžin konak, jedina sačuvana zgrada iz kompleksa dvorskih objekata Miloševog doba. Konak je podignut za dvorsko osoblje, na čijem čelu je bio domostroitelj Kneževog dvora Sima Milosavljević Paštrmac. Miloš ga je zvao Amidža, što na turskom jeziku znači - stric, pa je konak tako dobio naziv.
Nedaleko odavde smešten je centralni objekat Narodnog muzeja sa galerijom. U sklopu ove kulturne ustanove su još Umetnička galerija, kuća Ljubice Filipović, Moderna galerija i spomen kuće u selima Duleni i Grošnica, Amidžin konak, Konak kneza Mihaila, kao i kuća prote Miloja Barjaktarovića, u kojoj je kroz stalnu izložbenu postavku predstavljen gradski život Kragujevca u drugoj polovini 19. veka. U dvorištu do Narodnog muzeja nalazi se Prva Kragujevačka gimnazija, osnovana je daleke 1833. godine, kao prva gimnazija u Srbiji. Zgrada u kojoj se danas nalazi je sagrađena 1887. godine i predstavlja jednu od najlepših građevina u Kragujevcu.
Na pedesetak koraka od gimnazije, nalazi se svedočanstvo o istoriji pozorišne umetnosti Srbije, začetoj u Kragujevcu osnivanjem “Knjažesko-serbskog teatra” 1835. godine. Ispred zgrade teatra je i spomenik “ocu pozorišne umetnosti u Srbiji” - Joakimu Vujiću, prvom direktoru teatra.
Svetouspenski saborni hram u Kragujevcu je prva crkva izrađena u vizantijsko-romanskom stilu u oslobođenoj Srbiji, što joj, pored ostalog, daje posebno mesto u arhitekturi druge polovine pretprošlog veka. Izradivši plan za Sabornu crkvu u Kragujevcu 1866. godine, Andreja Andrejević je posle više vekova vratio sakralnu arhitekturu njenim korenima u Vizantiji i označio time kraj prevlasti baroka.
I kao što je u svemu do tada prednjačio, Kragujevac je imao centralno mesto, nažalost, i u tragičnim zbivanjima na ovim prostorima. Godine 1941., od 19. do 21. oktobra, okupatorska vojska u Kragujevcu je streljala nekoliko hiljada njegovih stanovnika, među kojima oko 300 učenika i profesore Prve gimnazije, kao i petnaestoro dece od osam do 12 godina. Zločin je počinjen na prostoru Šumarica, tri kilometra od grada, koji je u spomen na žrtve streljanja pretvoren u memorijalni kompleks. Centralno mesto zauzima spomenik pod nazivom “Slomljena krila”, posvećen streljanim đacima i profesorima Prve gimnazije… Na ovom mestu, svake godine, 21. oktobra, održava se pomen streljanima i antiratna manifestacija pod nazivom “Veliki školski čas”, sa koje se svetu upućuju poruke mira.
Na ulazu u spomen park Šumarice podignuta je impozantna zgrada muzeja “21. oktobar”, u čijoj arhitekturi je naglašena simbolika kragujevačke tragedije. Odsustvo otvora, odnosno prozora na fasadama sugeriše bezizlaz nenaoružanih ljudi ispred mitraljeskih cevi. Trideset kubusa predstavlja trideset masovnih grobnica u Spomen-parku, a providne piramide od pleksiglasa na njihovim vrhovima predstavljaju poslednji pogled žrtava uperen ka nebu.
Na temelju značaja istorije, Kragujevac je sagradio svoju sadašnjicu.
Tokom godine, grad je domaćin brojnih međunarodnih i lokalnih manifestacija, koje se, uglavnom, priređuju u mesecima u kojima grad obeležava značajne datume. Tako, u maju, na programu su svečanosti u okviru proslave Đurđevdana, 6. maja - Dana i Slave Kragujevca, a oktobar je posvećen sećanju na žrtve streljanja 1941. godine. No, i u ostalim periodima godine, grad je prepun zbivanja za svaki uzrast i svačiji ukus.
U Kragujevcu se održavaju:
* Međunarodni festival kamernih horova;
* Međunarodni lutkarski festival “Zlatna iskra”;
* Međunarodni džez festival;
* Kamerne muzičke svečanosti OKTOH;
* Međunarodni festival antiratne karikature;
* Festival profesionalnih pozorišta “Joakim fest”;

Zabavne manifestacije:
* Bike show - skup motorista
* “Fića fest”- skup ljubitelja najpopularnijeg “Zastavinog” automobile;
* Paraglajding show na planini Žeželj;
* Gradski karneval u okviru proslave Dana Kragujevca.

Kao posebna atrakcija u Kragujevcu se izdvaja prvi javni akvarijum u Srbiji, sa kolekcijom od preko 600 biljnih i životinjskih vrsta iz vodenih ekosistema sa svih prostora Zemlje. U više od 300 akvarijumskih jedinica koje su izložene na površini od 200 kvadratnih metara, žive ribe iz srpskih potoka, reka i jezera, egzotične tropske ribe, gmizavci - kornjače i zmije, vodozemci - žabe i daždevnjaci, kao i različite vrste beskičmenjaka.

Trenuci za uživanje mogu se provesti na jezeru u Šumaricama, poznatom i pod popularnim nazivom “kragujevačko more”. Cele godine, a posebno tokom leta, posetiocima pruža osveženje, mogućnost za sportski ribolov, ali i relaksaciju u ugostiteljskim objektima i zabavno-sportskim sadržajima.
Manje jezero, pod nazivom “Bubanj”, nadomak centra grada, sa bogatom florom i faunom, predstavlja oazu mira… Pored jezera, omiljeno stecište Kragujevčana i njihovih gostiju tokom leta su i Gradski bazeni, među kojima otvoreni olimpijski, kao i bazen za skokove.
Gradski stadion (Čika Dača), kapaciteta 18.000 mesta, domaćin je značajnih fudbalskih utakmica i atletskih mitinga, a velike sportske manifestacije održavaju se i u Sportskoj dvorani “Jezero”, kapaciteta 3.700 mesta. Pored ovih, Kragujevac raspolaže sa još preko 60 objekata za sport i rekreaciju, sa izvanrednim uslovima i za pripremu profesionalnih ekipa u različitim sportovima.
Svojim posetiocima, Kragujevac nudi smeštaj u luksuzno opremljenim hotelima, specijalitete srpske i internacionalnih kuhinja, kao i prijatne časove u ćaskanju sa prijateljima u brojnim ugostiteljskim objektima.
Ljubiteljima prirode i etno stila, prijatan odmor zagarantovan je nadomak grada, u privatnim kućama na selu, gde se na najbolji način može osetiti duh Srbije.
Kragujevac je grad bogate istorije, kulturne baštine, grad industrije, grad mladih, grad tradicije i grad okrenut budućnosti... Ko jednom dođe - zasigurno će se još koji put vratiti… Uostalom, još 1874. godine, Čeh Konstantin Jiriček, ovako je pričao za Kragujevac: “Beograd je Evropa, ali, ako hoćete da vidite pravo srpsko mesto, idite da vidite Kragujevac…”